Tracé tweede omwalling (1450) (11)

De zelfstandige positie van een middeleeuwse stad wordt het duidelijkst zichtbaar door de muren of wallen. In Nijmegen is de oudste stedelijke omwalling waarschijnlijk kort na de verpanding van 1247 gezamenlijk door de graaf en de stad aangelegd. De eerste ‘ommuring’ van Nijmegen werd nog grotendeels als aarden wal uitgevoerd. Ook de burcht kwam binnen deze wallen te liggen. De stad was toen nog een stuk kleiner dan de huidige binnenstad. Maar de bevolking groeide, zowel binnen als buiten de muren. Langs sommige uitvalswegen ontstond een aaneengesloten bebouwing, zoals aan de Molenstraat.

Vanaf ongeveer 1450 werd een nieuwe, ruimere ommuring aangebracht, zodat deze bebouwing binnen de bescherming van de stadsmuur kwam te liggen. Verdere uitbreidingen vonden plaats tot ongeveer 1530, daarna zou de stad tot ver in de negentiende eeuw niet meer vergroot worden.

Vanaf de aanleg waren alle volwassen mannen verplicht de stadsmuren te bewaken en zo nodig tegen belegeraars te verdedigen. De poorten gingen elke avond op slot. In de veertiende eeuw werden voor het eerst de belangrijkste stadspoorten in de bronnen vermeld, zoals de Hezelpoort (1334) en de Burchtpoort (1348). Twee eeuwen later waren er bijna dertig grote en kleine poorten.

De muren en poorten vormden het grootste, duurste en indrukwekkendste complex dat door de stad werd gebouwd. Daarnaast waren er binnen de muren diverse openbare gebouwen.

Voor meer informatie:

https://www.welkominnijmegen.nl/pages/stadsontwikkeling-van-nijmegen/de-stadsontwikkeling-van-nijmegen-door-de-eeuwen.php

https://www.noviomagus.nl/OudNijmegen/Stadswallen.htm

Terug naar Index

Reconstructie Hertogpoort (12)

De Hertogpoort was oorspronkelijk een 15de-eeuws poortgebouw, bestaande uit poorttoren en voorpoort. Omstreeks 1500 verbouwd in de vorm, die tot aan de afbraak gehandhaafd bleef. Aan de veldzijde was de poort geflankeerd door een rond bolwerk, welke even hoog was als de poort. In het houten gebouwtje werd de vracht gecontroleerd. Zo’n gebouwtje, dat lijkt op een ‘Peemankeetje’, staat bij elke poort.

In 2006 hebben archeologen de funderingen blootgelegd van de 15e eeuwse Hertsteegpoort, een rondeel, de stadsmuur en een kelder van een huis achter de poort. Bij de herinrichting van het Hertogplein zijn deze plekken weer zichtbaar gemaakt. Omdat er te weinig gegevens waren om delen van de vestingwerken exact na te bouwen, is ervoor gekozen om de plek en de grootte van de vestingwerken zichtbaar te maken. Het verloop van de stadsmuur, de aanzet tot de stadspoort en het rondeel worden getoond in zandsteen. Dit lijkt op mergel, het materiaal van de oude fundering, maar is minder kwetsbaar. De visualisatie oogt nu nog heel nieuw, maar door weersinvloeden krijgt zandsteen een ‘historisch’ uiterlijk. De muren van de kelder zijn opgebouwd met ‘oude’ stenen. Hier is een informatiepaneel geplaatst en in een nis in de muur is een 16e-17e eeuwse kanonskogel te zien die tijdens de archeologische opgraving gevonden is.

Om het publiek een goed beeld te kunnen geven van hoe de vestingwerken er hebben uitgezien, zijn twee granieten zuilen geplaatst met historische foto’s van de Hertsteegpoort. De foto’s zijn rond 1875 door fotograaf Gerard Korfmacher gemaakt. De zuilen staan op het Hertogplein en in de Hertogstraat, op dezelfde plek waar Korfmacher destijds stond. (Bron: Gemeente Nijmegen)

Foto: https://www.noviomagus.nl/h1.php?p=OudNijmegen/Stadswallen/Hertogpoort/Hertogpoort.htm

Terug naar Index

Voormalige Molenpoort (13)

De imposante Molenpoort is gebouwd in 1436 als onderdeel van een nieuwe omwalling na de uitbreiding van de stad. Zij vervangt als hoofdingang van de stad de Wiemelpoort. In 1648 wordt de Molenpoort op een opvallende wijze verfraaid. De poort wordt aan de smaak van die tijd aangepast en krijgt een barok uiterlijk: twee pilasteretages, bekroond met een fronton en een zadeldak. Tussen de pilasters zijn raamopeningen of blinde nissen aangebracht. Dit uiterlijk bleef zo tot aan de sloop van de poort rond 1876.

De buitenwerken van de vesting lagen ter hoogte van het huidige Keizer Karelplein. Om van het station naar de Molenpoort te komen moest men over twee houten bruggen.

Voor meer informatie:

https://www.noviomagus.nl/OudNijmegen/Stadswallen/Molenpoort/Molenpoort.htm

https://nl.wikipedia.org/wiki/Molenstraat_(Nijmegen)

Terug naar Index

Voormalige Wiemelpoort (14)

De Wiemelpoort (waarschijnlijk een verbastering van Windmolenpoort) was een van de drie stenen toegangspoorten in de stad toen vanaf het midden van de 13e eeuw (vanaf ca. 1250) de eerste stadsomwalling met omgrachting werd aangelegd. Samen met de Burchtpoort in het oosten en de Hezelpoort in het westen vormde de Wiemelpoort in het zuiden de toegang tot Nijmegen. De Wiemelpoort bevond zich aan de oostkant van wat nu Plein 44 is, iets ten zuiden van de huidige kruising Broerstraat – Pauwelstraat en wordt voor het eerst in 1369 in de bronnen vermeld. De Wiemelpoort bestond uit een hoofdpoort en een voorpoort. Hoe de voorpoort er uit heeft gezien is niet bekend. Er bestaan geen afbeeldingen van. Met de afbraak van de eerste stadsomwalling werd in 1526 ook de voorpoort gesloopt. De hoofdpoort bleef bestaan maar verloor zijn oorspronkelijke functie. De poort is gebruikt als gevangenis en voor het vastzetten van krankzinnigen. In de negentiende eeuw vormde de nauwe doorgang van de middeleeuwse poort een belemmering voor een vlotte verkeersdoorstroming en om die reden werd de Wiemelpoort in 1860 alsnog gesloopt. Bij de rioleringswerkzaamheden in de Broerstraat zijn resten aangetroffen van de Wiemel of Windmolenpoort. De naam is ook nog terug te vinden in de straatnaam: “Achter de Wiemelpoort”

Voor meer informatie:

https://www.collectiegelderland.nl/organisaties/museumhetvalkhof/voorwerp-1976.03.13

http://www.huisvandenijmeegsegeschiedenis.nl/info/Opgravingen_Plein_1944

Terug naar Index

Fundering middeleeuwse stadstoren (15)

De fundering van de middeleeuwse stadstoren, die in januari 2011 onverwacht werd gevonden bij werkzaamheden op Plein 1944, is onderdeel van een dubbele stadsommuring die dateert uit 1350-1400. Aan weerszijden van de toren is een 1,5 m dikke middeleeuwse stadsmuur aangetroffen, die richting Doddendaal loopt en richting de middeleeuwse voorpoort behorend bij de Windmolenpoort.

Omdat de toren precies in de inrit van de ondergrondse parkeergarage ligt, is hij verplaatst en teruggebracht op een plek zo dicht mogelijk bij de plek waar hij is gevonden, goed zichtbaar in de fietsenkelder op Plein 1944. Aanvullend is hier ook informatie over de toren en een verwijzing naar de plek waar hij is gevonden. Het handhaven van de toren op de plek waar hij gevonden is, was niet haalbaar. Verplaatsing van de inrit kostte zo’n 1,5 miljoen euro en zou leiden tot een enorme vertraging in de bouw.

Het bestaan van de toren en stadsmuur was niet bekend. Hij ligt tussen de eerste (aangelegd in ca. 1230/1250) en de tweede stadsommuring (aangelegd in 1436) en staat niet op oude kaarten of tekeningen. Tussen deze muren lag een brede, diepe en droge gracht, die vorig jaar winter is opgegraven en die ook als verdediging fungeerde. In Nederland is alleen van Deventer bekend dat het een dubbele stadsommuring had. In tegenstelling tot Nijmegen had Deventer een natte gracht.

Op vrijdag 14 januari 2011 kwam tijdens rioleringswerkzaamheden langs de zuidzijde van Plein 1944 stevig muurwerk tevoorschijn. Het was een interessant stuk, gemaakt uit bakstenen met een lengte van 27 cm en een laag tufsteen, afkomstig van de sloop van de Romeinse stad Ulpia in het Waterkwartier en van de Romeinse legerplaats op de Hunerberg in Oost. Het muurwerk rook dus oud en de aanleg van het riool werd gestopt. De daaropvolgende maandag werd de muur verder vrijgelegd en een toren werd blootgelegd. Verrassing … hier zou helemaal geen toren moeten zijn.

Aan de fundering is goed te zien, van welke kant de vijand moest komen. Aan de zuidzijde, de veldzijde, is het muurwerk veel dieper gefundeerd dan aan de noordzijde, de stadszijde. Daar springt de fundering omhoog. Dat scheelde nogal wat stenen. Het muurwerk van deze toren is dik, zo’n twee meter. Hier zien we de eerste invloed van het kanon. De ontwikkeling van het kanon dwong de steden hun muurwerk te vernieuwen. Hebben we hier te maken met een eerste poging, Nijmegen veiliger te maken met een nieuwe, nog onbekende stadsomwalling? Met de aanleg van de tweede bekende stadsomwalling (1436) kwam onze toren in de stad te liggen en werd mogelijk in 1526 afgebroken.

Voor meer informatie:

http://www.huisvandenijmeegsegeschiedenis.nl/info/Verloren_toren

Terug naar Index

Kruit- of Kronenburgertoren (16)

Kronenburgertoren ook wel Kruittoren, dertig meter hoge bakstenen toren uit 1425 maakt deel uit van de voormalige vestingwerken van Nijmegen. Zoals de naam doet vermoeden, werd in een gedeelte van de toren kruit bewaard.

De toren is zo hoog omdat hij een belangrijk onderdeel was van de tweede Middeleeuwse stadsmuur. Hier maakte de muur een hoek naar het oosten. De kruittoren was dus oorspronkelijk een hoektoren. Later werd de ommuring van de stad naar het zuiden uitgebreid in de richting van het verderop gelegen rondeel de Roomse Voet. Daardoor verschoof de functie van hoektoren naar muurtoren. Het is bijzonder dat de kruittoren de Late Middeleeuwen heeft overleefd. Door de introductie van het kanon in de vijftiende eeuw verloren hoge torens in de stadsmuur namelijk aan populariteit. Bij een beschieting konden deze gemakkelijk instorten. Veel hoge muurtorens zijn in die tijd om die reden afgebroken. Nu is de toren zonder enige twijfel de meest imposante muurtoren in ons land.

De toren bestaat uit twee geledingen, elk voorzien van een weergang met kantelen, uitgekraagd op een bakstenen boogfries. Van de vier boven elkaar gelegen vertrekken in de toren dragen de onderste twee gemetselde koepelgewelven. Alle vertrekken zijn voorzien van geschut en schutgaten. De waterspuwers op de onderste en bovenste verdieping zijn van hardsteen.

Voor meer informatie:

https://monumentenbezit.nl/kronenburgertoren-nijmegen/

https://cultureelerfgoed.nl/monumenten/31189

Foto: Regionaal Archief Nijmegen

Terug naar Index

Stadsmuur met Arkeltorentje (17)

Nijmegen was tot ver in de 19e eeuw een vestingstad, omsloten door 6 kilometer stadsmuur en ruim 25 torens en versterkte poorten. Binnen die muren zaten 25.000 inwoners opgepropt in 2.400 woningen. Maar de stad mocht van het ministerie van oorlog niet buiten de muren uitbreiden. De stadsmuren werden daarom ervaren als een beklemming.

Nijmegen was één van de steden die als gevolg van de Vestingwet van 11 maart 1874 werd opgeheven als vesting. Het gevolg was een verkoop van de vestingwerken aan de gemeente Nijmegen die de stadsmuren sloopte. De vijftiende en zestiende-eeuwse omwalling werd rond 1880 gesloopt met uitzondering van de toren. Deze werd gespaard vanwege diens status als een uitzonderlijk gaaf bewaard voorbeeld van middeleeuwse militaire architectuur. Bij de toren zijn ook restanten te zien van de vroegere muur, van twee inwendig gemoderniseerde waltorens, en een fragment van het zogenaamde ‘Uitvalstorentje van Arndt Viegen”.

In 1874 trad de nieuwe Vestingwet in werking. Eindelijk konden de zo gehate stadsmuren worden afgebroken. Twee jaar later begon men grote delen van de stadsmuur te slopen. Met succes werd gepleit voor het behoud van een deel van de muur rond de monumentale Korenburgertoren. Aan de voet van de toren werd de stadsgracht omgevormd tot een sierlijk slingerende vijver.

Voor meer informatie:

http://rijksmonumenten.nl/monument/31191/arkeltoren/nijmegen/

Foto: http://rijksmonumenten.nl/monument/31191/arkeltoren/nijmegen/

Terug naar Index

Voormalige Hezelpoort (18)

De Hezelpoort is een zogenaamde dubbele poort, waarbij de voorpoort afwijkend van de as van de straat werd gebouwd. Op de voorpoort gerichte projectielen konden zo de hoofdpoort niet bereiken. De Hezelpoort was hierdoor de meest indrukwekkende toegangspoort van de stad. Op 26 januari 1876 begon men met de sloop van de stadswallen, door als eerste de Hezelpoort af te breken. Voor de Hezelpoort lag een brug over de St. Jacobsgracht, deel van de oude stadsgracht. Deze gracht, ook wel Halve Maan genoemd, werd in 1879 gedempt.

Vanaf de aanleg waren alle volwassen mannen verplicht de stadsmuren te bewaken en zo nodig tegen belegeraars te verdedigen. De poorten gingen elke avond op slot. In de veertiende eeuw werden voor het eerst de belangrijkste stadspoorten in de bronnen vermeld, zoals de Hezelpoort (1334) en de Burchtpoort (1348). Twee eeuwen later waren er bijna dertig grote en kleine poorten.

De muren en poorten vormden het grootste, duurste en indrukwekkendste complex dat door de stad werd gebouwd. Daarnaast waren er binnen de muren diverse openbare gebouwen.

Voor meer informatie:

https://www.noviomagus.nl/OudNijmegen/Stadswallen/Hezelpoort/Hezelpoort.htm

Foto: https://www.noviomagus.nl/OudNijmegen/Stadswallen/Hezelpoort/Hezelpoort.htm

Terug naar Index

St. Jacobstoren (19)

Het meest zuidelijke deel van de stadsmuur in het Kronenburgerpark (16e eeuw) is de Sint-Jacobstoren. Bovenop dit bolwerk stond de Sint Jacobsmolen.

Aan het einde van de 19e eeuw snakte Nijmegen naar lucht; de stad was eeuwenlang beklemd geweest tussen de wallen en daar wilde men nu zo spoedig mogelijk van af. Ook de molen moest in het kader van de sloop van de wallen zo snel mogelijk worden afgebroken, maar de eigenaar wist hem nog tot 1887 te behouden.

Bij de aanleg van het Kronenburgerpark maakte men gebruik van de bewaard gebleven historische delen van de oude vesting. Aan de noordzijde van het park vindt men de St. Jacobstoren, dicht bij de St. Jacobskapel. De huidige vijver was vroeger een gracht: St. Jacobsgracht. Boven op dit bolwerk stond eens de St. Jacobsmolen. Deze vormde destijds een groot probleem. De aanwezigheid van de bouwvallige molen op de St. Jacobstoren verpestte volgens Nijmegen de allure van dit nieuwe park. Pas na een langdurig proces tegen de molenaar kon de molen worden onteigend en gesloopt.

De toren staat, in tegenstelling tot de molen, nog fier overeind en is zeker een bezoek waard!

De herinnering aan de molen, die de bijnaam Sans Souci had, blijft voortleven in een gevelsteen op het hoekpand Parkweg-Van Berchenstraat, vlakbij de toren. Aan de bovenkant daarvan is de molen weergegeven.

Terug naar Index

Nieuwe Hezelpoort (20)

De Nieuwe Hezelpoort, kortweg Hezelpoort, is een rijksmonument aangelegd tussen 1876 en 1879 als viaduct voor de spoorlijn Arnhem – Nijmegen. Eronderdoor worden de Lange Hezelstraat en de Voorstadslaan met elkaar verbonden.

De poort werd en verbond Nijmegen met het dorp Hees waartussen met de aanleg van de spoordijk een hoge barrière gelegd werd. De poort werd uitgevoerd als een vaste welfbrug gebouwd van baksteen. Het viaduct heeft een doorgang van 12 meter en een hoogte van 9,2 meter en dient voor gemotoriseerd verkeer en fietsers. Aan de stationszijde is in 1931 een kleine voetgangerstunnel gemaakt de zogenoemde gaper.[1] In 2003 werd aan de stadszijde de Snelbinder, een fiets- en voetgangersbrug over de Waal, bevestigd aan de spoorbrug. Ook kwam er bij de poort aan de Nieuwe Marktstraat een roltrap naar de nieuwe brug.

Voor de Tweede Wereldoorlog werd er een tankversperring in het wegdek onder de poort aangebracht, een zogenaamde Aspergeversperring.

De Hezelpoort die onderdeel uitmaakte van de stadswallen lag iets verder stadinwaarts ter hoogte van het huidige Kronenburgerpark en werd in 1876 gesloopt.

Voor meer informatie:

http://rijksmonumenten.nl/monument/523064/nieuwe-hezelpoort/nijmegen/

Terug naar Index