header wiki – Huis van de Nijmeegse Geschiedenis

32 Fabrieken

Uit Huis van de Nijmeegse geschiedenis

Ga naar: navigatie, zoeken
Periode: 
Na de afbraak van de vestingwerken vanaf 1874, kende Nijmegen diverse innovatieve bedrijven. De stoommachine speelde hierin een belangrijke rol, maar dat gold ook voor nieuwe manieren van bedrijfsvoering. Dat blijkt uit drie voorbeelden.

Johann Peter Dobbelmann kocht in 1854 de Nijmeegse zeepziederij ‘Het Anker’ in de Lange Brouwerstraat. In dit bedrijf, waar eenvoudige groene zeep op basis van lijnolie werd gemaakt, was in 1845 de eerste Nijmeegse stoomketel geplaatst. Zoon Theodoor Dobbelmann kreeg al snel de leiding over de zeepfabriek. Door zijn grote technische en chemische kennis en zijn aandacht voor aansprekende verpakking en reclame zou hij er een fortuin mee verdienen. Het bedrijf ontwikkelde nieuwe zeepsoorten op basis van palmolie uit Nederlands-Indië (Palmitinezeep) en op basis van kokosolie met rozen geparfumeerd. Ook zeeppoeder en vloeibare zeep voor het reinigen van wol waren nieuwe vindingen. Een enorme brand in 1895 werd aangegrepen om een veel grotere fabriek te bouwen in Bottendaal. Begin twintigste eeuw was de Stoom-Zeepfabriek Gebrs. Dobbelmann een van de belangrijkste zeepproducenten van Nederland.

In 1857 richtten Herman Terwindt en Jan Arntz in Nijmegen een firma op die hun verspreide steenbakkerijen in één hand bracht. Steenfabrieken en kleigronden – grondstof voor de stenen – in de omtrek kochten zij op. Om tegen lagere kosten te produceren, schakelde het bedrijf over op een systeem van ringovens die, om energie te besparen, ononderbroken aan het werk waren. Dat vroeg echter om een voortdurende aanvoer van rauwe gedroogde stenen. Omdat het vaak moeilijk was voldoende arbeidskrachten te vinden, werden baggermolens, kleimachines en steenpersmachines gekocht, aanvankelijk nog aangedreven door menskracht of paarden, maar na 1875 door stoomkracht.

Eveneens een expansieve en moderne firma was drukkerij Thieme. Vanaf het midden van de negentiende eeuw verving dit bedrijf de eeuwenoude ijzeren handpers door een met stoomkracht aangedreven snelpers. In 1887 werd zelfs een geheel nieuwe drukkerij gebouwd in de arbeiderswijk Bottendaal, waar 120 personeelsleden emplooi vonden. Het gebouw besloeg bijna duizend vierkante meter en beschikte over zes grote drukpersen, door stoom aangedreven. Rond 1900 schakelde Thieme van stoom over op gas en elektriciteit, waardoor de druksnelheid nog verder kon worden opgedreven.

Tegelijk met de industrialisatie veranderde ook de verhouding tussen werkgevers en werknemers. In 1867 kon Thieme nog met succes zijn personeel verbieden lid te worden van de Nijmeegse afdeling van de Algemeene Nederlandschen Typographen Bond, die de ‘revolutionaire eis’ van loonsverhoging stelde. De afdeling bloedde dood. Enkele decennia later kreeg de Sociaal-Democratische Bond wél voet aan de grond in Nijmegen. Het socialistisch gedachtegoed verspreidde zich, ondanks – of misschien wel dankzij – hard optreden van de politie, en werd vertaald in de oprichting van Nijmeegse afdelingen van de nationale bonden van onder meer typografen (1891), post- en telegraafbeambten (1893), sigarenmakers (1894), timmerlieden, meubelmakers en technici (1895). De eerste stakingen vonden plaats in 1894 en 1898. De oude wereld waarin de patroons de lakens uitdeelden was ten einde gekomen.
Canonicoon32.gif
Vernieuwingen in de bedrijfsvoering
vanaf 1874
Canonlogokaart.jpg
Canon op de kaart
Zeepfabriek Dobbelman in Bottendaal

32 dobbelmanfabriek.jpg

Bron: Paul Klep, in: De Canon van Nijmegen, Uitgeverij Vantilt (Nijmegen 2009)



Locatie in google-maps (nieuw venster)

51° 50' 21", 5° 51' 12"

KENNISBANK
Verder graven in de historie van stad en omgeving
FACEBOOK
Op de hoogte blijven van het laatste nieuws van het Huis
EDUCATIE
Projecten en maatwerk voor het onderwijs
VERHALEN
Verteld verleden